Saturday, 10 September 2016

Divided we stand: de Europese Unie op dobberkoers






Met een toespraak van Jean-Claude Juncker en een informele top in het kasteel van Bratislava zou eind deze week iets duidelijker moeten worden welke richting de Europese Unie wil inslaan na de Brexit, haar derde existentiële crisis in bijna evenveel jaren. Maar hoewel de werken blijven, is het geloof steeds meer afwezig.


 Er was in de wandelgangen van de Europese Commissie wel een zeker trots te horen, kort nadat Margrethe Vestager op maandagmiddag 30 augustus had uitgepakt met een boete van 13 miljard euro voor het Amerikaanse Apple. De nu 48-jarige Vestager, die al op haar 29ste minister werd, en op haar 39ste partijvoorzitter van de kleine Deense sociaal-liberale Radikale Venstre, is sedert 2014 Europees Commissaris voor de Mededinging.

 Tot nog toe trad ze behoorlijk in de sporen van haar roemrijke voorgangers Kroes, Monti en Van Miert die regelmatig de stevige Europese regels voor het vrijwaren van de concurrentie hanteerden zonder angst te hebben voor de kapitaalbasis van de multinational die tegenover hen stond. Vestager is nu nog een stap verder gegaan, tot vreugde van haar achterban in de Berlaymont.

 Er lag klaarblijkelijk een dossier voor - al blijft Apple dat zelf betwisten - van twee fiscale rulings uit 1991 vanwege de Ierse regering, waarvan het enige nut schijnt te zijn dat ze de informaticareus uit het Californische Cupertino via de constructie van een virtuele internationale holding vrijwaart van belastingen op winsten uit de rest van Europa.


'Het wordt afwachten of het Hof van Justitie in dit verhaal van een zeer retro-actieve boete tegen Apple - anderhalf maal 
het bbp van de kleinste lidstaat Malta – mee stapt'


 Politiek is dat gesneden koek, maar juridisch gebruikte Vestager het instrument van de wetgeving op de concurrentie om op te treden in een dossier van fiscale ontwijking, een bevoegdheid die aan de lidstaten is voorbehouden. Ierland heeft dus al geprotesteerd, omdat het in het verleden voortdurend op fiscale voordelen heeft gespeeld om vooral Amerikaanse bedrijven naar het zich toen nog ontwikkelende eiland ver van de Europese metropolen te lokken.

 Wat de vreugde bij de Commissie verklaarde was dat de Deense politica voor het eerst sinds lang weer iets deed wat de Berlaymont in een ver verleden altijd met succes uitprobeerde: via een bestaande bevoegdheid binnendringen in een andere, om daar een schreeuwende nood aan te pakken. De hoop was dan telkens dat het Hof van Justitie in Luxemburg na klacht de ingreep zou legitimeren, waardoor de bevoegdheid van de Europese Unie feitelijk uitgebreid werd, in afwachting van een formele bevestiging daarvan in een volgende herziening van de Verdragen.

Merkel

 Die daverende echo van een roemrijk verleden levert echter nog geen symfonie voor een nieuwe wereld op. Over een herziening van de Verdragen durft vandaag nauwelijks iemand te praten, uit vrees voor de referenda die daar doorgaans mee gepaard gaan. En het wordt afwachten of het Hof van Justitie in dit verhaal van een zeer retro-actieve en dus zeer hoge boete - anderhalf maal het bbp van de kleinste lidstaat Malta – mee stapt.

 De klaroenstoot van Vestager is des te merkwaardiger omdat overal verkondigd wordt dat de Europese Unie meer dan ooit in de lappenmand ligt. De beslissing van de Britten op 23 juni om uit de Unie te treden, davert nog na. Beide zijden lijken twee en een halve maand later nog steeds op zoek naar een scenario om de beslissing van de kiezer schijnbaar reëel en vooral niet te schadelijk te maken.


'De challenge voor Merkel komt mogelijk deze maand, na drie nerveuze weekends van regionale verkiezingen, 
vanwege de vijf jaar oudere Horst Seehofer, 
de minister-president van Beieren en CSU-chef'


 Voorheen was er de vluchtelingencrisis van 2015 die het bescheiden bestaande Europese wetgevend kader inzake migratie deed wegspoelen in de paniek van de lidstaten en de onmacht van de Unie. Inmiddels zijn de nationale wetgevingen bijgespijkerd, heeft de Unie met Turkije eindelijk eens een realpolitik-akkoord moeten sluiten, en timmert Frans Timmermans, de vice-voorzitter van de Commissie, aan een betere samenwerking tussen de Unie en de lidstaten inzake de bewaking van de buitengrens.

 Het voornaamste slachtoffer van die crisis is echter zij die het laatste half dozijn jaren de echte chef van de Unie was, maar die ook de vluchtelingentoeloop deed ontploffen: Angela Merkel. De challenge komt mogelijk deze maand, na drie nerveuze weekends van regionale verkiezingen, vanwege de vijf jaar oudere Horst Seehofer, de minister-president van Beieren en CSU-chef. 

 Die positioneert – overigens in gelijke filosofie met de Oostenrijkse christen- en sociaaldemocraten - steeds nadrukkelijker zijn partij als het antwoord voor de massa christdendemocratische kiezers die naar de rechts-populistische Alternative für Deutschland afdrijft. Seehofer wordt zelf in München naar de uitgang geduwd door de jonge wolven in zijn partij, en stelt inmiddels met anderen vast dat de sociaaldemocratische SPD de CDU van de vastgereden Merkel inzake het vluchtelingenvraagstuk ook langs rechts begint voorbije te steken.

 Voorheen was er nog de Eurocrisis, die in 2012 haar hoogtepunt bereikte. Dat de euro dat overleefde, is een veel sterker waarmerk voor stabiliteit dan algemeen wordt aangenomen. Maar de economische unie die de munt moet onderbouwen blijft in de startblokken steken. De voorbije twee jaar was er daardoor een opvallende tegenstelling tussen het beleid van monetaire expansie vanwege ECB-voorzitter Mario Draghi, en dat van budgettaire rigiditeit vanwege de Commissie, die daarbij niets anders deed dan de verstrakte wetgeving toe te passen die na de Eurocrisis was gestemd. Jean-Claude Juncker zou nu woensdag Straatsburg in zijn zogenaamde State of the Union voor het Europees Parlement komaf willen maken met dat laatste. Op dit ogenblik zijn beleidsmakers en economisten in heel het westen – en vooral in Japan – radeloos, redeloos en reddeloos over de vraag hoe groei en investeringen terug op kruissnelheid gebracht kunnen worden.

 Bolkestein

 Met Junckers speech – waarin hij misschien ook meer samenwerking inzake defensie zou voorstellen en een Europese werkloosheidsverzekering – en de top in Bratislava zou al iets meer duidelijk moeten worden welke richting het uitgaat na de Brexit. Maar de vele woordvoerders allerhande deden de voorbije weken vooral inspanningen om de verwachtingen te dempen. Voorbereidende ontmoetingen sinds eind augustus – onder meer van het trio Renzi, Holland en Merkel voor de kust van Napels (foto) en van Hongarije, Slovakije, Tsjechië en Polen in Warschau – legden immers vooral aarzelingen en tegenstellingen over die toekomstige koers bloot.


 In de acht jaar sinds de bankcrash van september 2008 kende de EU een reële groei van 3 %, over de acht jaar heen!



 Zelfs de felste pleitbezorgers van een federaal doorgroeien van een kleinere kern landen na het vertrek van de Britten – zoals Guy Verhofstadt, die deze week tot onderhandelaar van het Parlement met de Britten werd benoemd – verstommen stilaan. Ook zij moeten immers vaststellen dat tot in de kern van de oorspronkelijke zes lidstaten, het virus van het euroscepticisme voortwoekert: Nederland en Frankrijk, de rebellen van 2005, op kop, maar Duitsland en Italië steeds meer in hun zog.

 De Unie heeft momenteel niets te bieden inzake haar core business. In de acht jaar sinds de bankcrash van september 2008 kende de EU een reële groei van 3 %, over de acht jaar heen! Dat is dan nog dankzij de betere trekkers als Polen en Roemenië. West-Europa haalt de laatste twee jaar met moeite 1 % groei. Italië en Griekenland hebben kleinere economieën dan in 2008.

 En ook op dat andere wezenlijke veld, de externe veiligheid, blijft de EU afwezig. Het zijn de Amerikanen van de zogezegd makke Barack Obama, die 90 % van de westerse militaire inspanning in Syrië leveren. Zoals ook zij de grootste bijdrage leveren aan een antwoord aan de vraag van Polen en de Baltische landen voor meer beveiliging tegen de avonturen van hun buur, de nationalistische dictator Vladimir Putin. In hun militair offensief tegen al-Raqqa, de hoofdstad van Islamitische Staat en de broedplaats waar alle terroristische aanslagen in Europa worden voorbereid, hebben de Fransen sinds 13 november vorig jaar veel verbale en heel weinig militaire steun gekregen van de mede-Europeanen, de broederlijke Duitsers voorop.

 Bij gebrek aan besef van externe dreiging, die de EU in de jaren van de Koude Oorlog creëerde en voortstuwde,  is sinds de toetreding van tien nieuwe lidstaten uit het voormalige oostblok tien jaar geleden, de spirit uit de Unie. Het economisch verhaal van de nood aan een eengemaakte digitale, energie- of transportmarkt wil niet aanslaan, zoals alle verhalen over globalisering vandaag op scepsis stuiten. Daarbij is ook het ambitieuze vrijhandelsverdrag met de VS, dat vooral strategisch belangrijk is, eerder dan interessant voor de consumenten, en dat inmiddels op sterven na dood is.

 Zeker zolang de economie blijft slabakken is de verwachting dat de Unie niet verder zal expanderen, eerder de komende jaren bevoegdheden zal moeten afstoten, en, na de Britten, misschien ook andere lidstaten. Enkel een nieuwe hoogconjunctuur kan de geesten wat genereuzer maken, maar niemand vindt daar op dit ogenblik de sleutel toe. Het catastrofe-scenario is dat van een nieuwe interne schok. Dan wordt misschien toch de vergelijking met Oostenrijk-Hongarije die Frits Bolkestein vijftien jaar geleden maakte bewaarheid: een veelvolkerenstaat die zich stabiel, welvarend en welvoelend waande, maar die bij de eerste de beste aardbeving in chaos uiteenviel.





No comments:

Post a Comment